Grupper samansett av politikarar og tillitsvalde presenterte sine tankar mellom kvar spørsmålsrunde i den politiske verkstaden på budsjettkonferansen 22. juni.
Simon Knutsson Sortland
Dette var hovudbodskapen under budsjettkonferansen i kommunestyresalen ordførar Morten Helland ynskte velkomen til i dag. Kommunedirektør Kjetil Aga Gjøsæter og økonomisjef Sindre Halvorsen presenterte dagens økonomiske status og grovskissa til budsjett 2027 og økonomiplan 2027-2030. Seniorrådgjevarane Marit Lunde og Håvard Rød frå Statsforvaltaren i Vestland orienterte om ROBEK-registreringa og konsekvensane av dette for Bømlo kommune.
Mykje fungerer godt, men presset aukar
Kommunedirektøren understreka at mykje fungerer godt i kvardagen, samstundes som dei økonomiske rammene er blitt trongare. Tenestene går i hovudsak som planlagt, og dei tilsette legg ned ein stor innsats kvar dag. Samstundes aukar presset på fleire område, og det gir mindre rom for nye satsingar og færre moglegheiter til å møta nye behov utan å prioritera hardare. Noko ikkje minst rapporten frå PwC understrekar.
Aga Gjøsæter oppsummerte første halvår som stabilt, stramt og utfordrande. Kommunen leverer framleis gode tenester til innbyggjarane, men fleire område opplever høgt arbeidspress, rekrutteringsutfordringar og behov for omstilling.
Sjukefråværet var på 8,5 prosent i mai og eit gjennomsnitt på 9,6 prosent i første halvår. Det var også fire ledige stillingar per 19. juni, og særleg innan helse er det generelt færre søkjarar enn før. Samstundes peika han på at omstilling i seg sjølv kan føra til auka belastning og i nokre tilfelle høgare fråvær. Dette betyr at fleire område allereie kjenner på eit press som det blir viktig å handtera klokt i tida framover.
Økonomien er den største utfordringa
- Mykje går bra, og tenester vert levert. Det må me ta med oss i arbeidet med dei store økonomiske utfordringar som møter oss framover, seier kommunedirektør Kjetil Aga Gjøsæter.
Simon Knutsson Sortland
Den mest krevjande delen av situasjonen er likevel økonomien. Økonomisjef Sindre Halvorsen viste til eit budsjettavvik i drifta på minus 17,5 millionar kroner hittil i år, og ein førebels prognose som viser risiko for meirforbruk på minus 14,2 millionar kroner ved årsslutt. Kostnadsveksten kjem frå mellom anna nye institusjonsplassar, auka brukar behov, press innan samfunnsutvikling og tekniske tenester. Vidare kostnadar knytte til sjukefråvær, vikarbruk og overtid. I tillegg kjem risiko knytt til mellom anna straum, vedlikehald, rente og uavklarte pensjonskrav frå PBL-barnehagane.
Økonomisjefen peika på at det er lite å henta inn på inntektssida på kort sikt. Venta vekst i skatteinntektene ligg allereie inne i budsjettet, og det er ikkje venta vesentleg vekst i dei frie inntektene. Kommunen kan ikkje rekna med å få balanse berre ved hjelp av høgare inntekter. I tillegg vart det peika på risiko knytt til vedlikehald, straumprisar, digital fornying, datatryggleik og overføring av fleire oppgåver frå spesialisthelsetenesta til kommunen.
Når utgiftene aukar meir enn inntektene, må kommunen vurdera annleis, prioritera tydelegare og ta val som vil merkast, var den klåre bodskapen.
Nye forslag kjem til hausten
Kommunedirektøren og økonomisjefen sin presentasjon varsla at budsjettframlegget 26. oktober vil innehalda forslag til endringar i både investeringar, venta inntektsnivå og drift. Her vart det nemnt moglege grep som å frysa investeringar for ein periode, prioritera dei investeringane som er heilt nødvendige for kommunal drift, redusera forventningane til havbruksinntekter og leggja fram forslag om auka eigedomsskatt for å sikra samla inntekter.
På driftssida vart det varsla forslag om endringar i storleiksorden 15 til 18 millionar kroner. Desse forslaga skal byggja på drøftingar i leiargrupper, økonomisk referansegruppe og politiske signal i arbeidet med PwC-rapporten. Det betyr at dei konkrete prioriteringane kjem tydelegare til syne til hausten. Men konferansedagen gjorde det klart kvifor dei kjem, og kvifor dei blir nødvendige.
ROBEK gjer alvoret tydelegare
Seniorrådgjevar Marit Lunde frå Statsforvaltaren i Vestland orienterte om kvifor og konsekvensane av at Bømlo kommune no vert registrert på ROBEK-lista. - Det er inga krise i seg sjølv, men kan vere nyttig tilmed, oppmuntra ho.
Simon Knutsson Sortland
Eit viktig bakteppe for konferansedagen er at Bømlo kommune vert meldt inn i ROBEK i sommar, noko seniorrådgjevar Marit Lunde frå Statsforvaltaren orienterte om. Ho seier konsekvensen av ROBEK-registreringa er at lån og enkelte langsiktige avtalar må godkjennast av departementet, og at kommunen må leggja fram ein plan som får økonomien tilbake i balanse.
Lunde var samstundes tydeleg på at Bømlo har jobba godt og systematisk med planarbeid, mellom anna med samfunnsdelen og med å styrkja koplinga mellom plan og økonomi. Bodskapen var likevel klar på at kommunen no må gjennom omstilling, ta politisk styring over det økonomiske handlingsrommet og setja i verk tiltak.
Statsforvaltaren peika òg på at presset ikkje berre handlar om inneverande år. Fleire utviklingstrekk vil prega Bømlo i åra som kjem. Kommunen står framfor ei utvikling med færre barn i fleire aldersgrupper og fleire eldre med samansette behov. Samstundes er gjelda høg, rentenivået usikkert og enkelte inntekter meir svingande enn før.
Lunde peika særleg på kombinasjonen av høg lånegjeld, auka renteutgifter, svingande inntekter frå Havbruksfondet, fleire ressurskrevjande tenester, press i helse, barnevern og sosialhjelp, og rekrutteringsutfordringar. Samla betyr dette at kommunen må planleggja med stor nøkternskap fordi utfordringane forsvinn ikkje av seg sjølve. Difor blir det viktig å ta styring tidleg.
Statsforvaltaren rådde også kommunen til å sjå etter moglegheiter framfor avgrensingar, vurdera meir interkommunalt samarbeid, tilby tenester i rett omfang og kvalitet og sjå nærare på effektivitet og lønsemd i dagens strukturar. - Folk må få eit realistisk bilete av situasjonen og forstå kvifor kommunen må gjera endringar. Difor er det viktig med open og tydeleg informasjon til innbyggjarane, understreka Lunde.
Ein politisk verkstad
Samarbeid på tvers av politiske skiljelinjer må til for å løysa dei store økonomiske utfordringane Bømlo kommune står overfor. Blant deltakarane på budsjettkonferansen var kommunestyremedlem Joar Nesse (VI-partiet), Kathrine Hopen Ådnanes (KrF) i Råd for menneske med nedsett funksjonsevne, formannskapsmedlem Birgit Sønstabø Esperø (KrF) og kommunestyremedlemane Elisabeth Urangsæter (FrP) og Signe Lund Jansen (H).
Simon Knutsson Sortland
Administrasjonen skal leggja fram fakta, vurderingar og kunnskapsgrunnlag. Politikarane skal drøfta retning, prioritera og ta avgjerdene. Når administrasjonen ikkje deltok i gruppearbeidet, vart det også tydeleg at dette var ein arena for politiske drøftingar og politisk eigarskap til dei vala som no kjem. Administrasjonen var tilgjengeleg for oppklarande spørsmål.
Konsulentane Geir Årset og Åsne Amland frå PwC leia den politiske verkstaden. Deira rapport er del av kunnskapsgrunnlaget for budsjettarbeidet. Målet for konferansedagen var å få fram eit samla bilete av situasjonen slik at politikarane har eit best mogleg grunnlag for å finna handlingsrom og ta naudsynte prioriteringar.
Det første dreidde seg om kva Bømlo må oppnå det neste året og kvar kommunen skal vera om fem år. Dei to neste spørsmåla handla om prioriteringar og gjennomføring. Kva hovudgrep må kommunen ta og kva skal administrasjonen prioritera av utgreiingar for å sikra gode avgjerder. Det siste stilte spørsmålet om korleis lukkast med omstillinga, ikkje minst samspelet mellom politikarane og administrasjonen.
Ei felles oppgåve framover
Menti vart nytta i arbeidet med å oppsummera arbeidet politikarane og dei tillitsvalde gjorde under den politiske verkstaden på budjettkonferansen 22. juni.
Simon Knutsson Sortland
Den viktigaste bodskapen til innbyggjarane er at Bømlo står ikkje i ein situasjon der alt stoppar opp, men i ein situasjon der kommunen må bruka ressursane endå klokare enn før. Når handlingsrommet blir mindre, må ein velja tydelegare kva som er viktigast å skjerma, kva som må endrast og kva som må venta.
Dette er krevjande, men det handlar først og fremst om å ta ansvar for at kommunen også framover kan levera gode og nødvendige tenester, særleg til dei som treng det mest.
For å få til dette treng kommunen både politisk handlekraft, god informasjon og ei felles forståing av situasjonen. Politikarane skal ta vala. Administrasjonen skal leggja fram grunnlaget og gjennomføra vedtaka. Innbyggjarane fortener openheit om kvifor vala kjem, og kva dei skal bidra til.
Denne budsjettkonferansen er ein del av målet om at fleire skal kjenna seg orienterte, involverte og bli med på laget i det arbeidet som no ligg framfor politikarar, administrasjon og tilsette.
Geir Årset og Åsne Amland frå konsulentselskapet PwC leia den politiske verkstaden under budsjettkonferansedagen i kommunestyresalen 22. juni.
Simon Knutsson Sortland
Presentasjonar frå budsjettkonferansen
Kommunedirektør Kjetil Aga Gjøsæter - drift og grovskisse budsjett og økonomiplan 2027-2030 (PDF, 4 MB)
Statsforvaltaren - ROBEK-registrering og konsekvensar Bømlo kommune (PDF, 880 kB)
PwC- program budsjettkonferanse Bømlo 2026 (PDF, 4 MB)
PwC- gruppearbeid budsjettkonferanse Bømlo 2026 (PDF, 6 MB)
PS: Meir bruk av KI (kunstig intelligens) var eit av forslaga frå salen. Denne artikkelen er delvis produsert ved hjelp av KI.